پر بحث ترین
روایت رسول‌زاده از روند مهندسی انتخابات هیئت رئیسه شورای شهر کاشان
رئیس پیشین شورای شهر کاشان در نطق پیش از دستور خود گفت: این که عده‌ای با هر نام و نشان و با حداقل ...
عیادت آیت الله یثربی از مقام معظم رهبری
آیت الله یثربی با حضور در بیمارستان محل بستری رهبر انقلاب از ایشان عیادت کردند .
مسابقه مرگ در مرنجاب: 2 کشته و 3 زخمی + تصاویر
اصابت ماشین جیپ به پژو پارس در جاده مرنجاب دو کشته و سه زخمی بر جا گذاشت. یکی از این حریم‌های خیلی ...
هنر شهرستانی
 پیمان گرامی
تشكل جديد حاميان احمدي نژاد در كاشان
گفته مي شود كه به تازگي نيروهاي حامي احمدي نژاد در تشكل جديدي گرد هم آمده اند. اين افراد پس از شكست ...
انتشار نشريات مخالف دولت در دانشگاه كاشان
در اواخر اردیبهشت ماه دو نشریه دانشجویی «چشم» و «رهیاب» در دانشگاه دولتی کاشان خبر ساز شدند.
  • نظرسنجی

اگر در انتخابات مجلس در حوزه کاشان و آران وبیدگل شرکت خواهید کرد ترجیحا به کدام نامزد رأی خواهید داد؟

نامزد کاشانی - 47.2%
نامزد غیرکاشانی - 14.1%
تفاوتی ندارد - 38.7%

كل آرا: 566
اين نظرسنجي به پايان رسيده است on: 19 فوریه 2016 - 00:00

رمزگشایی از ریشه اسطوره‌ای شمایل‌گردانی آدمک ابن‌مُلجم در کاشان

رای دادن به این مورد
(0 آرا)

 عباس حلواچی نشلجی

کاشان آنلاین: غروب روز بیست و ششم و در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان کوچه های روستای نَشَلج کاشان پر است از هیاهوی کودکانی که با گرداندن شمایل ابن مُلجم مُرادی به گونه ای به داد خواهی و قصاص قاتلِ امام و مولای خویش آمده اند.

پشت این هیجان کودکانه و پشت آن شمایل ساخته و پرداخته شده روی دست کودکان که به فراز می رود و پس از گردش در روستا در آتش قهر می سوزد تاریخی به بلندای اسطوره های کهن ایرانی نهان و ناپیداست.

داستان این دَستان چنین است که کودکان روستا بنا به سنتی دیرینه در شب بیست و هفتم ماه رمضان با استفاده از لباس های کهنه عروسکی را می سازند که به شبیه ابن مُلجم مُرادی منسوب است.

هنر کودکانه می تواند برای تمسخر هر چه بیشتر هر چیزی را به این عروسک بیاراید...

کریه بودن منظر عروسک ابن ملجم وجه شاخصه آن است...

کودکان هنگام غروب عروسک را در روستا می گردانند و با اشعار نغز و گاها با لعن و نفرین آخرالامر آن را به بلندی برده و به آتش می کشند...

"ابن مُلجم مُراد

آتش از گورش دَرآد.."

این تک بیت در بین کودکان کاربرد بیشتری دارد.

داستان آتش از گور درآمدن حدیث کهنی است که در این هنگامه مجال پرداختن بدان نیست اما سری بلند دارد به بلندای تاریخ کهن این سرزمین.

اما براستی در ورای این تکرار هر ساله چه چیزی نهفته است و داستان شمایل گردانی و آتش کشیدن شمایل ها و عروسک های منسوب به شخصیت های تاریخی از کجا آمده است؟

پاسخ به این سوال چندان در دسترس نیست و لازم است به متون تاریخی رجوع نموده و به واکاوی این آیین دیرپا بپردازیم.

اکنون سخن ما بر داستان شهادت حضرت امیر(ع) و نحوه قصاص قاتل ایشان نیست، داستان ما داستان ریشه های تاریخی و اسطوره ای شمایل گردانی و آتش زدن شمایل ها در تاربخ این سرزمین است.

شبیه چنین رسمی را در دوران اسلامی و در مورد روز قتل یکی از خلفا سراغ داریم که در سفرنامه های مستشرقان و سیاحانی چون دلاواله و جملی کارری در مورد آن سخن رفته است. (نمایش در دوره صفوی،یعقوب آژند،ص۶۸)

همچنین در کتب تاریخی و مذهبی نیز در مورد برگزاری این رسم در کاشان اسناد و نوشته هایی موجود است.(تاریخ اجتماعی کاشان،نراقی،ص۴۴) اما آیین مُغ کُشان از کهنترین آیین های نمایشی در ایران است که دارای خاستگاه تاریخی و اسطوره ای کهنی است و می تواند به گونه ای با آیین آتش زدن ابن ملجم مرتبط باشد.

"ته زیاس(Ctesias) و هرودوت(herodouts) به مراسم مُغ کشی که ایرانیان هر ساله به یاد قتل (در سال ۵۲۲ق م) گئوماتای غاصب (بردیای دروغی) و اطرافیانش برگزار می کرده اند اشاره ی کوتاهی می کند. هرودوت پس از ماجرای کشتن این مغ گوید:

سالروز این روز برگ سرخی شد در تقویم پارسی، با جشنواره ئی مشهور به مگافونیا (megaphonia) یا کشتن مغ، که هنگام برگزای آن هیچ مغی اجازه نداشت خود را نشان دهد. مغ ها در خانه می ماندند تا روز بپایان رسد." (نمایش در ایران، بهرام بیضایی، ص۳۳)

نکته بسیار مهمی که کمتر بدان توجه شده است همخوانی زمان قتل گئوماتا و جشن مهرگان در روزگار هخامنشیان است. بنا بر منابع و مستندات تاریخی شورش داریوش هخامنشی و هم دستانش برای قتل گئوماتا ۲۹ سپتامبر -۷ مهر بوده است و در آن زمان دسترسی به شاه (گئوماتا) آسان تر بوده است. (شاهنشاهی هخامنشی، مانوئل کوک، ص۱۰۸)

در مهرگان آن چه اهمیت دارد خلع قدرت از ید پادشاهی ظالم (ضحاک) است و می دانیم که اغلب شمایل گردانی های مرسوم در ایران حول شخصیتی مخلوع و منفور شکل گرفته است. اما برای آگاهی هر چه بیشتر لازم است به آیین دی به مهر نیز که در نیمه دی ماه برگزار می شده است توجه بیشتری بنماییم.

ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه در این باره چنین می نویسد:

"روز پانزدهم از این ماه (دی) روز دیبمهر (دی به مهر) است که آنرا دیبگان گویند و از خمیر یا از گل شخصی را بهیکل انسانی می سازند و در راهرو و دالان خانه ها می گذارند ولی این کار از زمان قدیم در خانه پادشاهان استعمال نمی شده و در زمان ما اینکار برای اینکه مانند کارهای مشرکان و اهل ضلالت است متروک شده. (آثارالباقیه، ابوریحان، ص۳۴۵) خلف تبریزی اشاره کرده که بعدا این مجسمه را می سوزاندند.

از رویدادهایی که به این روز منسوب است آنکه فریدون در چنین روزی از شیر گرفته شده و بر گاو نشسته و در همین روز بوده که زرتشت از ایران بیرون رفته است. (جشن های گاهنبار و فرودوگ، هاشم رضی، ص۲۰۲)

اما در این بین نباید نسبت به آیین میرنوروزی و کوسه برنشین نیز بی توجه بود. بر اساس قراین و شواهد شباهت هایی که در برگزاری این دو آیین وجود داشته است با آیین آتش زدن ابن ملجم بسیار شبیه و نزدیک است. اما در میان اقوام و مذاهب دیگر، ابوریحان بیرونی از عیدی به نام "عید مجله" در بین یهودیان اشاره می نماید. این جشن مربوط به قتل هامان یهودی در دوران خشایارشاه بوده است. ابوریحان می نویسد:

"پس در این روز یهود به قتل هامان شادی کردند و این روز را عید مجله نیز مینامند و هامان سوز می گویند زیرا یهود در این روز بشکل هامان تمثال هایی میسازند و آنرا میزنند و سپس میسوزانند و از سوزاندن این تمثال ها این طور قصد می کنند که هامان را سوزاندند و روز پانزدهم این ماه مانند چهاردهم است. (آثار الباقیه، ابوریحان بیرونی، ص۴۳۶) برگزاری آیین هامان سوزان و عید مجله در میان یهودیان می تواند برداشتی نزدیک از آیین مُغ کُشان در دوران هخامنشی باشد.

اگر چه نمی توان بی محابا در مورد آیین ها و باورداشت های اقوام سخن گفت اما موارد یاد شده می تواند تاثیر بسزایی در برگزاری و شکل گیری آیین شمایل گردانی آدمک ابن ملجم و آتش زدن آن در میان مردم روستای نَشَلجِ کاشان و دیگر مناطق ایران باشد.

منابع:

آثارالباقیه، ابوریحان بیرونی، ترجمه اکبر دانا سرشت، انتشارات امیرکبیر،۱۳۸۹.

جشن های گاهنبار و فرودوگ، هاشم رضی، انتشارات بهجت،۱۳۸۹.

شاهنشاهی هخامنشی، مانوئل کوک، ترجمه مرتضی ثاقب فر، انتشارات ققنوس،۱۳۸۸

نمایش در ایران، بهرام بیضایی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان،۱۳۹۱.

نمایش در دوره صفوی، یعقوب آژند، موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری(متن)،۱۳۸۸.

 

 

کانال خبری کاشان آنلاین را در تلگرام با آدرس زیر دنبال کنید:

https://telegram.me/kashanonlinechannel

 

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

مکتب
what's up

                              ثبت نام در خبرنامه

گالری تصویر و چند رسانه ای

آمار بازدید

امروز216
دیروز689
این هفته1532
این ماه17089
جمع کل638649

آی پی شما 54.204.252.37
Unknown ? Unknown