پر بحث ترین
روایت رسول‌زاده از روند مهندسی انتخابات هیئت رئیسه شورای شهر کاشان
رئیس پیشین شورای شهر کاشان در نطق پیش از دستور خود گفت: این که عده‌ای با هر نام و نشان و با حداقل ...
عیادت آیت الله یثربی از مقام معظم رهبری
آیت الله یثربی با حضور در بیمارستان محل بستری رهبر انقلاب از ایشان عیادت کردند .
مسابقه مرگ در مرنجاب: 2 کشته و 3 زخمی + تصاویر
اصابت ماشین جیپ به پژو پارس در جاده مرنجاب دو کشته و سه زخمی بر جا گذاشت. یکی از این حریم‌های خیلی ...
هنر شهرستانی
 پیمان گرامی
تشكل جديد حاميان احمدي نژاد در كاشان
گفته مي شود كه به تازگي نيروهاي حامي احمدي نژاد در تشكل جديدي گرد هم آمده اند. اين افراد پس از شكست ...
انتشار نشريات مخالف دولت در دانشگاه كاشان
در اواخر اردیبهشت ماه دو نشریه دانشجویی «چشم» و «رهیاب» در دانشگاه دولتی کاشان خبر ساز شدند.
  • نظرسنجی

اگر در انتخابات مجلس در حوزه کاشان و آران وبیدگل شرکت خواهید کرد ترجیحا به کدام نامزد رأی خواهید داد؟

نامزد کاشانی - 47.2%
نامزد غیرکاشانی - 14.1%
تفاوتی ندارد - 38.7%

كل آرا: 566
اين نظرسنجي به پايان رسيده است on: 19 فوریه 2016 - 00:00

گزارشی از آیین قربانی گاو در نیاسر

رای دادن به این مورد
(2 آرا)

 عباس حلواچی نشلجی

کاشان آنلاین: نیاسر از جمله کهن ترین حوزه های جغرافیایی پیرامون کاشان است که تا امروز بسیاری از نمودها و مواریث مَلموس و نامَلموس فرهنگی از روزگار باستان در آن به فراوانی نمودار و مشهود است.یکی از مهمترین این مواریث، "آیین قربانی گاو" در روز عید قربان در کنار چشمه اسکندریه یا همان چشمه قلعه در محدوده پیرامون چهارتاقی است.

حسن بن محمّد بن حسن قمی در کتاب تاریخ قم(قرن چهارم) در مورد شهر نیاسر چنین می نویسد:

«نیاستر:

اردشیر بابک آن را بنا کرده است و آن چنان بود که چون او از اصفهان باز گردید و ملک اصفهان و اشراف اهل بیت او و سرهنگان او کشته بود و فرمود تا سرهای ایشان در جُوالها بنهاده و همراه وی می آوردند. چون بچشمه نیاستر رسید، آن چشمه را دید که آب از سر کوه آن کوه می جوشید و بدامن آن فرو می رفت. پس چون بسیاری از آن پدید آمد و آن موضع را بغایت خویش یافت، بفرمود تا بدان موضع نزول کردند.

و از آنک کسی از پس او آید ایمن شد، بعد از آن سر و تن بشست و مجلس شراب بساخت و بفرمود تا اسباب آن مهیّا کردند و مشتهیات از انواع لهو و لعب و اصناف اسباب طرب و فرح بمجلس خود دعوت کرد و حاضر گردانید و بدین چشمه بنشست و با اصحاب، شراب خورد و مجلس او را بانواع ریاحین پر کردند.

اردشیر گفت،که این ریاحین، ریاحین اصحاب حرب نیست و مناسب حال ایشان نیست. پس بفرمود تا آن سرها که از اصفهان آورده بودند، برابر او بنهادند و گفت بزبان عجم:

هرآیند خُرن افرینان سر، یعنی مجلس خود را بسرهای شجاعان و دلیران و ابطال بیارایید و ساخته گردانید.

پس چند روز آنجا مقام کرد و بفرمود تا بر آن چشمه شهری بنا کردند با آتشکده، و آن شهر را «نیان سر» نام نهادند. بسبب قول اردشیر که گفت: هر آئییند خُرَن افرینان سر، پس تخفیف کردند و گفتند: نیاستر. (تاریخ قم، قمی، ص۱۱۰)

در کتاب خاطرات تانیا گریشمن، همسر پروفسور گریشمن نیز از حضور ایشان در نیاسر و اقامت در خانه کدخدای نیاسر و بازدید از آتشکده و غار نیاسر سخن رفته است.(من هم باستان شناس شدم، تانیا گریشمن،ص1۳۶)

در مورد اهمیت و جایگاه نیاسر در دوران پیش از اسلام و بخصوص در روزگار ساسانیان بخوبی آگاهیم. روایت تاریخ قم از جلوس اردشیر بابکان در نیاسر خود جای بسی سخن دارد اما ذکر آتشکده نیاسر در این کتاب خود جای بسی شگفتی و خرسندی است. اما اکنون لازم است به معرفی  و تبیین «آیین قربانی گاو» در نیاسر بپردازیم.

 

در نیاسر از دیرباز چنین رسم است که اهالی، گاوی زرد رنگ را هنگامی که گوساله است خریداری کرده و برای قربانی پروار می کنند یا آنکه گاوی یک رنگ که بدن او عاری از نقص و زخم است را با همیاری یکدیگر خریداری نموده و در روز عید قربان در کنار چشمه قربانی می نمایند. نیاسری ها در روز عید قربان، گاو مخصوص قربانی که باید نَر(وَرزا) باشد را با پارچه ای سبز رنگ آذین می کنند و در هفت محلّه شهر می گردانند. گاو قربانی شبیه به نخل عزاداری در کاشان و اطراف در کنار خانه افرادی که به تازگی عزیزی از دست داده اند نگه داشته می شود و برای متوفّی فاتحه ای خوانده شده و خانواده متوفی در حدّ وسع کمکی به دفترداری که مسول خرید گاو بوده است می کنند. در هنگام گردش گاو در کوچه ها مردم اسفند دود می کنند و با شیرینی و شکلات از افرادی که دنبال گاو حرکت می کنند پذیرایی می نمایند.

 

دسته همراه نیز با ذکر ''الله اکبر، الله اکبر، لا اله الاالله و الله اکبر و لله الحمد والحمدلله علی ماهدانا و له الشکر علی ما اولانا" و ذکر "الله اکبر" تا سر چشمه گاو قربانی را مشایعت می نمایند.

بعد از رسیدن گاو به سرچشمه مدّاحی ذکر مصیبت گرفته و کم کم گاو به محل قربانی آورده شده و قبل از اذان ظهر یا در اصطلاح وقت تیغ آفتاب ذبح می شود. حضور مردم از اقشار مختلف در کنار چشمه وصف ناشدنی است. مردم از ساعات اولیه روز در کنار چشمه منتظر آمدن گاو قربانی هستند. محل قربانی گاو هم اکنون در کنار حوض مسجد امام حسن عسگری(ع) است. این مسجد در کنار چشمه اسکندریه، آتشکده و چنار قدیمی قرار گرفته است. اهالی نیاسر این چشمه را بیشتر به نام چشمه قلعه می شناسند. گویا در گذشته معبدی نیز در این محدوده وجود داشته است که از مصالح آن در ساخت بنایی در نزدیکی محل استفاده شده است.

 

محدوده پیرامون آتشکده، چشمه و درخت چنار یکی از رازآمیزترین اماکن در نیاسر است. تلفیق این عناصر مقدس در کنار یکدیگر بسیار چشم نواز است و همه عناصر در جای خود دارای معنا و مفهوم خاصی هستند. در میان حوض کنار قربان گاه سنگی وجود دارد که در باور اهالی اگر از جای خود برداشته شود خون از زیر آن جاری خواهد شد. مردم معتقدند که خون قربانی باعث زیاد شدن آب چشمه و برکت محصولات زراعی خواهد شد. گوشت گاو قربانی باید بین تمام محله ها و فقرای محل تقسیم شود.

در گذشته کدخدا یا بزرگ محل باید گاو را ذبح می کرد. همچنین در گذشته گاو در کنار چشمه زنانه ذبح می شده است و رسم بود که پس از ذبح گاو، گاو را روی تیرهای چوبی سوار کرده و گاو قربانی را از همان راهی که آورده بودند به اولین نقطه ای که گاو راهی چشمه شده بود، بر می گرداندند.

در قدیم ران راست گاو سهم  محله قلعه بود. همچنین کلّه گاو از دلاک (سلمانی) محل بود. مردم معتقد بودند که دُم گاو نیروی سحر انگیزی دارد و آن نیز از دیرباز به حمامی می رسید.

براستی داستان «آیین قربانی گاو» در نیاسر ریشه در کجای تاریخ دارد؟ تمام شایست ناشایست هایی که باید در انتخاب گاو و ذبح و تقسیم گوشت گاو قربانی در نیاسر رعایت شود از کجا آمده است؟

 

آیین قربانی یکی از کهنترین آیین ها در میان اقوام و ملل مختلف است. در ایران باستان نیز آیین قربانی از جمله آیین های دینی و مذهبی مردمان این سرزمین به شمار می رفته است. داستان گئوشوروَن (روان چارپایان سودمند) در اوستا از جمله کهنترین مکتوبات در مورد آیین قربانی در ایران کهن است. در سرود یکم از اَهونَودگاه از اوستا گئوشوروَن نزد اهورامَزدا از قربانی و کشتار خویش به دست آدمیان گله می کند و اَهورامَزدا مژده زادن زرتشت، ناجی و حامی چارپایان را به او می دهد. در یسنه هات۲۹ در این باره چنین آمده است.

«گئوشورون نزد شما گله گزارد:

-مرا برای چه آفریدی؟ که مرا ساخت؟ خشم و چپاول و تندخویی و گستاخی و دست یازی، مرا یکسره در میان گرفته است.

مرا جز تو پشت و پناه دیگری نیست. اینک رهاننده ای شایسته به من بنمای...

اهوره ی با اشه همکام، این مَنثره ی فزاینده بهروزی را بیافرید و مزدایِ وَرجاوند، خود آن را برای بهبود جهان [کامروایی] درست کرداران، بیاموخت:

ای منش نیک!

کیست آن که از تُست و مردمان را براستی خواهد بخشید؟

یگانه کسی که من در اینجا می شناسم که به آموزش ما گوش فرا داده زَرتشتِ سپیتمان است.» (یسنه هات۲۹، اوستا، جلیل دوستخواه، ص۸)

چنانچه بر می آید انقلاب فکری زرتشت بر ضد آیین مغان که بر محوریت باروری و ستایش نمادهای طبیعی شکل گرفته بوده است. آیین قربانی برای ایزدان نیز از جمله این آیین ها به شمار می رفته است. در جای جای کتاب اوستا و متون پهلوی از قربانی برای ایزدانی همچون، آناهیتا ایزد بانوی آبها، ایزد مهر، بُرز ایزد و ...سخن رفته است.

داستان قربانی گاو از کهن ترین نمونه های اسطوره شناختی در تاریخ ایران است. نمود این آیین را می توان در داستان گیومرث به عنوان نخستین انسان ایرانی و گاو ایوک داد یا گاو یکتا افریده مشاهده نمود. (بُندَهِش، مهرداد بهار، ص۵۳)

همچنین داستان میترای گاو اُوژَن در ادبیات دینی کهن ایرانی و قربانی گاو در معابد میترایی دارای شهرت فراوانی است. در این معابد مراسم قربانی گاو به روشی بسیار خشن برگزار می شد. صفحه ای بزرگ از آهن که مشبک و پنجره دار بود به روی سردابه ای قرار داده و نوآموز سالکی که مراسم تشرف را می گذرانید، در سردابه و زیر پنجره به شکلی نمادین می خوابید. سپس گاو را قربانی می کردند و خون به روی سالک نوآموز فرو می ریخت. (آیین پر رمز و راز میترایی، فرانتس کومن، ص۱۸۷)

در آیین زرتشتی اصیل این آیین مورد نکوهش قرار گرفته است چنانچه در بهرام یَشت می خوانیم که:

«پس آنگاه، او (اَهورَه مَزدا) بانگ بر آورد:

ای مردم!

آیا در این هنگامه که دیوان ویامبورَ و مردمان دیو پرست خون می ریزند و [سیل خون] روان می کنند، بهرامِ اَهوره آفریده و گوشوروَن [روان گاو] شایسته ستایش و نیایش نیستند؟

...در این هنگامه که دیوان ویامبورَ و مردمان دیو پرست، پشت [گاو] را خم می کنند و کمر[ش] را در هم می شکنند و اندامها[یش] را دراز می کنند، بدان گونه که گویی [او را] می کشند، اما نمی کشند...

در این هنگامه که دیوان ویامبورَ و مردمان دیو پرست، گوشها[یِ گاو] را می پیچانند و چشمها[یش] را بیرون می کشند...

بهرامِ اَهوره آفریده را می ستاییم.»"(بهرام یَشت،کرده هفدهم، بند۵۴ تا ۵۶، اوستا، دوستخواه، ص۴۴۳)

پس بر این بنیاد آیین قربانی گاو دارای خاستگاهی تاریخی و دینی در بین مردم این سرزمین بوده است که حتی در برهه ای از زمان مورد نکوهش قرار گرفته است.

اما در پاسخ به اینکه چرا قربانی گاو در نیاسر در کنار چشمه آب انجام می گیرد باید گفت که از دیرباز آب مورد ستایش ایرانیان بوده است و آناهیتا ایزد بانوی آبها نیز به عنون موکل آبها شناخته شده و مردم این سرزمین برای این ایزد بانو نیز قربانی های بیشماری انجام می داده اند.

در ایران خدابانو اَردوی سور آناهیتا (ardivisurananhita)، آب های توانمندِ بی آلایش، خاستگاهِ همه آب های روی زمین است. آناهیتا خاستگاه همه باروری ها، پالاینده نطفه نرها، تطهیر کننده رحم مادینه گان و جاری سازنده شیر در پستانِ همه مادران است. (شناخت اساطیر ایران، جان راسل هنیلز، ص۷۹)

در آبان یَشت از اوستا در مورد ستایش این ایزد توسط شخصیت ها و شاهان  اسطوره ای ایرانی و قربانی های خونین برای این ایزد توسط ایشان بسیار سخن رفته است. (آبان یَشت، اوستا، جلیل دوستخواه) اما در این بین یکی از رازوارترین رسم های آیین قربانی گاو در نیاسر تقسیم گوشت قربانی در بین اهالی و بخصوص سهم دلاک و حمامی محل است. در فصل یازدهم از کتاب شایاست ناشایست در مورد بخشش اندام قربانی به ایزدان چنین آمده است:

«گوسفند هنگامی که [در مراسم یشت] کشته شود و [اندامهای آن] جدا [باشد] پس گوشتهای آن را چنین باید بخش کرد:

زبان، آرواره و چشم چپ، از آن هوم ایزد، گردن، از آن اردیبهشت، سر از آن باد ایزد، دستِ راست، اردویسور، آنِ (دستِ) چپ، درواسپ، ران راست، فروهر گشتاسب، آنِ(=رانِ) چپ، فروهر جاماسب، پشت(=پشت مازو)، رتوبرزت، پهلوی، از آنِ مینوان(=موجودات مینوی)، شکمبه، سپندارمذ، خایه، ستاره وَنند، گُرده، هفتورنگ، و شانه(=سردست)، فروهر روحانیان، شُش، فروهر جنگیان، جگر <برای> آمرزش و نگهبانی درویشان، اِسپُرز، مهراسپند، دست (=ماهیچه)، آبان، دل، آتشان، چرب روده، اردافرود، دنبالچه، فروهر زرتشت اسپیتمان، دنبه، باداَردا، چشمِ راست، از بهرماه، هر چه از ایشان (آن اندامها) بازمانده است، پس دیگر امشاسپندان را <است>. (شایست ناشایست، کتایون مزداپور، ص۱۴۷)

اگر چه امروزه گوشت قربانی گاو بیشتر بین فقرای همه محله های نیاسر تقسیم می شود اما باورهایی که از دیرباز نسبت به تقسیم اندام قربانی همانند سهم دلاک و حمامی و بخصوص سهم اهالی محله قلعه وجود داشته است بخوبی نظام باورمندی کهن مردم این سامان را نمودار می سازد. در گذشته ای نچندان دور دلاک (سلمانی) و حمامی و داسی (زن حمامی) در جامعه سنتی ایران وظایف خاصی بر عهده داشته اند که در جای خود بسیار قابل تامل است. برای مثال ختنه کردن نوزادان  و یا گرفتن استخاره و طالع بینی و ستاره چینی دختران دم بخت و... از امور بسیار مهم سلمانی ها و همچنین همراهی در مراسم عروسی و عزای اهالی محل از مهترین وظایف حمامی و داسی (زن حمامی) بود.

اما ریختن خون گاو و باور به فزونی آب و برکت محصولات کشاورزی در نیاسر نیز در جای خود قابل تحلیل و تفسیر است. خون نماد اصل حیات، روان و قوه جوانی دوباره است. از این رو قربانی خونین صورت می گرفت. (فرهنگ مصور نمادهای سنتی، جی سی کوپر، ص136) بدون شک انسان باورمند با بخشش خون در آب در پی باروری و برکت خواهی از آناهیتا ایزد بانوی آبها بوده است. بدون شک تبیین روایت آیین قربانی گاو در نیاسر بسیار بیشتر از آنچه سخن رفت زمان می طلبد و این کوته نوشت چیزی جز معرفی هر چه بیشتر این آیین باستانی به دوست داران و خواستاران تاریخ و فرهنگ این سرزمین نیست.

آیین قربانی گاو در نیاسر در سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

 

منابع:

آیین پر رمز و راز میترایی، فرانتس کومن، ترجمه هاشم رضی، انتشارات بهجت، ۱۳۹۳

اوستا، کهن ترین سروده ها و متن های ایرانی، گزارش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید،۱۳۸۸ .

بُندَهِش، فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، ۱۳۹۰.

تاریخ قم، حسن بن محمد بن حسن قمی، تصحیح دارالتحقیق آستانه مقدسه قم، انتشارات زایر،۱۳۸۸.

شایست ناشایست، ترجمه کتایون مزداپور، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،۱۳۹۰.

شناخت اساطیر ایران، جان راسل هنیلز، ترجمه باجلان فرخی، انتشارات اساطیر،۱۳۸۵.

فرهنگ مصور نمادهای سنتی، جی سی کوپر، ترجمه ملیحه کرباسیان، انتشارات فرهنگ نشر نو،۱۳۸۶.

من هم باستان شناس شدم، تانیا گریشمن، ترجمه فیروزه دیلمقانی، انتشارات موسسه بنیاد فرهنگ کاشان،۱۳۸۹.

 

 

کانال خبری کاشان آنلاین را در تلگرام با آدرس زیر دنبال کنید:

https://telegram.me/kashanonlinechannel

 

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

مکتب
what's up

                              ثبت نام در خبرنامه

گالری تصویر و چند رسانه ای

آمار بازدید

امروز1015
دیروز998
این هفته2013
این ماه17284
جمع کل677385

آی پی شما 54.162.69.178
Unknown ? Unknown